Мен қаржымды дұрыс жұмсай білетін баламын

Қазіргі қоғамда білімді болу ғана жеткіліксіз. Адам өз кәсібін жақсы меңгеріп қана қоймай, тапқан табысын дұрыс жұмсай білуі, қажеттілігі мен қалауын ажырата алуы, жинақ жасауды үйренуі және қаржылық шешімдердің салдарын түсінуі қажет.

Ақшаны басқаруды бала кезден үйрену – болашаққа жасалған маңызды қадам. Осы тұрғыдан алғанда қаржылық сауаттылықты бала кезден қалыптастырудың маңызы ерекше. Қаржылық сауатты оқушы ақшаға жауапкершілікпен қарайды, жоспар құруға үйренеді, қажетсіз шығыннан сақтанады және болашақ мақсатына жетудің жолдарын ерте түсінеді.

Қаржылық сауаттылық – тек ақшаны санау немесе үнемдеу емес. Бұл – ақшаға деген дұрыс көзқарас қалыптастыру, кіріс пен шығысты жоспарлау, қауіпсіз қаржылық шешім қабылдау, мақсат қою және өз мүмкіндігіңді дұрыс бағалау.

Бүгінгі оқушы – ертеңгі студент, маман, кәсіпкер, ата-ана және қоғам мүшесі. Сондықтан оның қаржы туралы алғашқы түсініктері болашақ өміріне тікелей әсер етуі мүмкін.

Қаржылық сауаттылық ұғымы соңғы жылдары қоғамда жиі айтылып жүр. Оның басты себебі – қазіргі адамның қаржылық шешімдері бұрынғыдан әлдеқайда күрделі бола түсті. Бүгінде адамдар банк карталарын, мобильді қосымшаларды, онлайн төлемдерді және әртүрлі цифрлық сервистерді пайдаланады. Ақшаны бірнеше секундта жұмсауға мүмкіндік бар. Мұндай жағдайда қаржылық тәртіптің маңызы артады.

Қаржылық сауатты бала «ақша қайдан келеді?» деген сұраққа ғана емес, «оны қалай дұрыс пайдалану керек?» деген сұраққа да жауап іздейді. Мысалы, оқушыға ата-анасы белгілі бір мөлшерде қалта ақшасын берсе, оны бір күнде толық жұмсап қоюы немесе бірнеше күнге жоспарлап пайдалануы – баланың қаржыға деген көзқарасын көрсетеді.

Егер бала ақшасын жоспарлай білсе, ол біртіндеп жауапкершілікке үйренеді. Мәселен, оқушы белгілі бір затты сатып алғысы келді делік. Бірден сатып алудың орнына ол:

«Бұл зат маған шынымен қажет пе?»

«Оны қазір алуым керек пе?»

«Бағасы басқа дүкендерде қандай?»

«Ақшамның бәрін жұмсап қойсам, кейін қажет нәрсеге қаражат қала ма?»

«Осы затқа жинақ жасауым керек пе?» деген сұрақтарды ойлауы мүмкін. Міне, қаржылық сауаттылық осындай қарапайым әдеттерден басталады. Ақшаның қадірін бала кезден түсіну қажет Бала ақшаның өздігінен пайда болмайтынын түсінуі керек.

Отбасындағы табыс – ата-ананың немесе отбасы мүшелерінің еңбегінің нәтижесі. Ата-ана жұмыс істейді, уақытын жұмсайды, жауапкершілік алады және сол еңбегі үшін табыс табады. Сондықтан балаға «ақша жоқ» немесе «ақша бар» деген түсініктен бөлек, оның қалай қалыптасатынын түсіндіру маңызды.

Мысалы, ата-ана баласына қарапайым түрде:

«Бұл ақша – біздің еңбегіміздің нәтижесі. Оны азық-түлікке, коммуналдық төлемдерге, киімге, білімге және басқа қажеттіліктерге жұмсаймыз», – деп түсіндіре алады. Мұндай әңгімелер баланың ақшаға деген көзқарасын өзгертеді.

Ол ақшаны тек ойыншық, тәтті немесе көңіл көтеру үшін берілетін құрал ретінде емес, отбасының қажеттіліктерін қамтамасыз ететін маңызды ресурс ретінде қабылдай бастайды. Қаржылық сауаттылықтың ең қарапайым әрі маңызды қағидаларының бірі – қалау мен қажеттілікті ажырату. Қажеттілік – адамның өміріне немесе оқуына қажет нәрсе. Мысалы оқу құралдары, күнделікті қажетті киім, жол ақысы, мектепке қажетті заттар. Ал қалау – адамның сол сәтте сатып алғысы келген нәрсесі. Мысалы, дүкенде жаңа ойыншық, тәтті немесе сәнді аксессуар көріп, оны бірден сатып алғың келуі мүмкін. Бірақ оның шынымен қажет екенін ойланып көрген жөн. Бұл жерде балаға «ештеңе сатып алма» деген түсінік қалыптастыру дұрыс емес. Керісінше, ақшаны саналы түрде жұмсауды үйрету керек. Өйткені қаржылық сауатты адам өзіне ұнайтын нәрсені де сатып ала алады. Бірақ ол сатып алудың өз бюджетіне әсерін алдын ала есептейді.

Қалта ақшасы – қаржылық тәрбие құралы

Баланың қаржылық сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі – қалта ақшасын дұрыс басқаруға үйрету. Ата-ана балаға белгілі бір мөлшерде ақша берген кезде, оның бәрін қалай жұмсау керектігін толық бақылауға алудың орнына, белгілі бір жауапкершілікті баланың өзіне берген жөн. Мысалы, балаға апталық шығынға арналған белгілі бір қаражат берілді делік. Ол ақшасын үш бөлікке бөлуі мүмкін: бір бөлігі – күнделікті қажеттілікке, бір бөлігі – жинаққа, бір бөлігі – өз қалауына. Бұл жерде нақты пайыздан гөрі баланың ақшасын алдын ала жоспарлауы маңызды. Бір аптадан кейін бала өз жоспарына қайта қарап:

«Ақшам қайда жұмсалды? Қай шығын қажет болды? Қайсысын кейінге қалдыруға болар еді?» – деп талдау жасай алады. Бұл қарапайым тәжірибе болашақта үлкен қаржылық дағдылардың қалыптасуына көмектеседі. Қаржылық сауатты адам тек бүгінгі күнді емес, ертеңгі күнді де ойлайды. Оқушы үшін жинақ жасаудың өзі үлкен тәрбие мектебі болуы мүмкін. Мысалы, бала белгілі бір кітап, спорттық құрал немесе басқа да қажетті зат алғысы келді. Ата-анасынан бірден ақша сұраудың орнына, өзінің қолындағы қаражаттан біртіндеп жинауға үйренсе, оның мақсатқа жетуге деген жауапкершілігі артады.

Жинақ жасау балаға бірнеше маңызды қасиетті үйретеді сабырлылық, мақсат қою, жоспарлау, тәртіп, өзін-өзі бақылау. Ең маңыздысы – бала «мен өз мақсатым үшін ақша жинай аламын» деген сенім қалыптастырады. Бұл кейін үлкен мақсаттарға да әсер етеді.

Бүгін кітапқа жинаған бала ертең білім алуға, кәсіби дамуға немесе кәсіп бастауға қаражат жоспарлаудың маңызын түсіне бастайды.

Мақсатсыз ақша жинау кейде қиын болуы мүмкін. Сондықтан оқушыға нақты мақсат қоюды үйреткен дұрыс. Мысалы: «Мен 3 ай ішінде өзім қалаған кітапты сатып алуға қажетті соманы жинаймын».

Бұл жерде бала: 1. Қандай зат қажет екенін анықтайды;

2. Оның бағасын біледі;
3. Қанша ақша керек екенін есептейді;
4. Қай мерзімге дейін жинайтынын белгілейді;
5. Әр апта сайын қанша қаражат жинау керектігін жоспарлайды. Осылайша қарапайым мақсат баланы жоспарлауға үйретеді. Кейін бұл дағды өмірдің басқа салаларына да ауысады. Мамандық таңдау, университетке түсу, жеке кәсіп бастау, тұрғын үй алу сияқты үлкен мақсаттардың барлығы жоспарлауды талап етеді.

Қаржылық сауаттылықтың математика пәнімен де тікелей байланысы бар. Пайызды түсіну, бағаны салыстыру, жеңілдікті есептеу, шығындарды қосу, жинақ көлемін анықтау – мұның барлығы математикалық ойлау қабілетін дамытады. Мысалы, дүкенде бір заттың бағасы 10 000 теңге болып, оған жеңілдік жарияланды делік. Оқушы жеңілдіктің нақты қанша теңге екенін есептей алуы керек. Бірақ мұнымен қатар бір маңызды нәрсені түсіну қажет: «жеңілдік бар» деген сөз автоматты түрде «ақшаны үнемдедім» дегенді білдірмейді. Егер адам өзіне қажет емес затты тек жеңілдік болғаны үшін сатып алса, ол бәрібір ақша жұмсайды. Сондықтан қаржылық сауаттылық – тек есеп шығару емес, сол есептің нәтижесіне сүйеніп дұрыс шешім қабылдау.

Қазіргі оқушылар цифрлық ортада өсіп келеді. Сондықтан қаржылық сауаттылықпен бірге қаржылық қауіпсіздік туралы білім де қажет.

Бала банк картасының деректерін, құпия сөздерді, бір реттік кодтарды және басқа да қауіпсіздік ақпаратын бөтен адамдарға бермеу керектігін білуі тиіс.

Интернетте «сыйлық ұтып алдыңыз», «ақшаңызды көбейтіп береміз», «жылдам табыс табыңыз» деген сияқты күмәнді ұсыныстар кездесуі мүмкін. Жасөспірім осындай жағдайда асықпай, ақпаратты тексеріп, ата-анасына немесе сенімді ересек адамға айтуы керек.

Қаржылық сауаттылықтың маңызды бөлігі – ақшаны жоғалтпау және алаяқтықтан сақтану. Сондықтан мектептегі қаржылық білім тек бюджет пен жинақ туралы емес, цифрлық қауіпсіздік туралы да болуы қажет. Ақша мен еңбек ұғымдары бір-бірімен тығыз байланысты. Бала еңбек арқылы табыс табудың мәнін түсінген кезде, ақшаның қадірін де жақсырақ түсінеді.

Оқушының жасына сай қоғамдық пайдалы жұмыстарға қатысуы, мектеп жобаларына белсенді араласуы, түрлі шығармашылық немесе зияткерлік жобаларда өзін сынауы – оның еңбекке деген көзқарасын қалыптастырады.

Қаржылық сауатты оқушының бойында кәсіпкерлікке қажетті кейбір қасиеттер де ерте қалыптасуы мүмкін. Кәсіпкерлік дегеніміз – тек дүкен ашу немесе бизнес жүргізу емес. Мысалы, мектеп оқушылары белгілі бір әлеуметтік немесе экологиялық мәселені шешуге бағытталған жоба ойлап табуы мүмкін. Жоба барысында олар идея әзірлейді, қажетті ресурстарды есептейді, міндеттерді бөледі және нәтижені бағалайды.

Мұның бәрі болашақ өмірге қажетті дағдылар. «Көп ақша табу» – қаржылық сауаттылықтың жалғыз мақсаты емес. Қаржылық сауаттылық туралы айтқанда бір қате түсініктен сақ болған жөн. Қаржылық сауатты адам міндетті түрде өте бай адам болады деген сөз емес. Қаржылық сауаттылықтың негізгі мақсаты – адамның өз қаржысын саналы түрде басқара алуы. Адам көп ақша табуы мүмкін, бірақ оны дұрыс жоспарламаса, қаржылық қиындыққа тап болуы ықтимал.

Ал табысы салыстырмалы түрде тұрақты адам ақшасын дұрыс жоспарлап, қажетсіз шығыннан сақтанып, жинақ жасай білсе, өзінің қаржылық жағдайын біртіндеп жақсарта алады. Сондықтан балаға «бай бол» деуден бұрын «Ақшаңды дұрыс басқаруды үйрен» деген түсінікті қалыптастыру маңызды.

Баланың қаржылық сауаттылығы ең алдымен отбасында қалыптасады. Мектеп маңызды білім береді, бірақ күнделікті қаржылық мінез-құлықты бала көбіне ата-анасынан көреді. Егер ата-ана ақшаны жоспарлап жұмсаса, қажетсіз шығыннан сақтанса, жинақ жасауға көңіл бөлсе, бала да сол әрекеттерді байқап үйренеді.

Баланың жасына сай түсінікті түрде отбасының шығындары, жоспарлау, жинақ және жауапкершілік туралы айтуға болады. Мысалы, отбасылық бюджет жоспарланған кезде баланы да қарапайым деңгейде осы процеске қатыстыруға болады. «Осы айда қандай қажеттіліктер бар?», «Қай затты бірінші алу керек?», «Қайсысын кейінге қалдыруға болады?» деген сұрақтар баланың ойлау қабілетін дамытады. Бұл оның ақшаның шынайы құнын түсінуіне көмектеседі.

Мектеп – қаржылық сауаттылықты жүйелі түрде қалыптастыратын маңызды орта. Оқушыларға қаржылық сауаттылық бойынша практикалық тапсырмалар беру тиімді.

Қаржылық сауатты оқушыны бірнеше белгіден байқауға болады. Ол:

* ақшаның еңбектің нәтижесі екенін түсінеді;

* өз шығынын жоспарлауға тырысады;

* қажеттілік пен қалауды ажыратады;

* жинақ жасаудың маңызын біледі;

* нақты мақсат қояды;

* ақшаны бірден жұмсап тастамауға тырысады;

* бағаларды салыстырады;

* күмәнді қаржылық ұсыныстардан сақ болады;

* банк картасы мен жеке деректерін қорғаудың маңызын түсінеді;

* ақша туралы шешім қабылдағанда ата-анасымен немесе сенімді ересек адаммен кеңеседі;

* өз еңбегінің қадірін біледі. Бұл қасиеттердің барлығы болашақта адамның жеке және кәсіби өмірінде қажет болады.

Болашақтағы табыс мектептен басталады

«Табысты адам» дегенде көбіміз оның қызметін, жалақысын немесе кәсібін елестетеміз. Бірақ шынайы табыс тек ақша көлемімен өлшенбейді.

Табысты адам – өз өмірін жоспарлай алатын, жауапкершілік алатын, білімін үнемі жетілдіретін, қаржысын басқара алатын және қоғамға пайда келтіретін тұлға. Осы қасиеттердің барлығын мектеп қабырғасынан бастап қалыптастыруға болады. Қаржылық сауатты оқушы ертең университетке түскенде де, жұмысқа орналасқанда да, жеке кәсіп бастау кезінде де алған білімін пайдалана алады.

Ол алғашқы жалақысын алған кезде оны толық жұмсап тастаудың орнына, шығынын жоспарлауды ойлайды. Өз алдына мақсат қояды. Жинақ жасайды. Қаржылық қауіпсіздікке мән береді. Өзінің мүмкіндігі мен жауапкершілігін бағалайды. Міне, осындай әдеттер адамның болашақтағы тұрақтылығына негіз болады.

Қаржылық сауаттылықты үйрену үшін миллиондаған ақша қажет емес. Оны бүгіннен бастауға болады. Біріншіден, ақшаңды есепте. Екіншіден, қайда жұмсағаныңды жаз. Үшіншіден, қажеттілік пен қалауды ажырат. Төртіншіден, кішкентай болса да жинақ жаса. Бесіншіден, мақсат қой. Алтыншыдан, ақша туралы білім ал. Жетіншіден, күмәнді ұсыныстарға сенбе. Сегізіншіден, ата-анаңнан, мұғалімдерден және қаржы саласын білетін мамандардан кеңес ал.

Бұл қарапайым әдеттер кейін үлкен өмірде өте қажет болуы мүмкін.

Қаржылық сауаттылық – қазіргі заман адамына қажетті маңызды білімдердің бірі. Балаға ақшаны қалай жұмсауды ғана емес, оның құнын түсінуді үйрету қажет. Қаржылық сауатты оқушы ертеңгі күні табысын жоспарлай алады, шығынын бақылайды, жинақ жасауға үйренеді, қаржылық қауіптерді түсінеді және өз мақсатына жетуге жауапкершілікпен қарайды. Әрине, қаржылық сауаттылық адамның болашақта міндетті түрде бай немесе табысты болатынына кепілдік бермейді. Бірақ ол адамның саналы шешім қабылдауына, өз мүмкіндігін бағалауына және қаржылық тұрақтылыққа ұмтылуына мықты негіз қалыптастырады. Сондықтан қаржылық тәрбиені бала ертең жұмыс істегенде бастау кеш. Оны бүгіннен бастау керек. Қаржылық сауатты оқушы – өз болашағына жауапкершілікпен қарайтын оқушы. Ақшаны басқаруды үйренген жас – тек өз қаржысын емес, өз өмірін де жоспарлауға бір қадам жақындайды. Білімді болу – мүмкіндік береді. Еңбекқор болу – нәтижеге жеткізеді. Ал қаржылық сауатты болу – сол нәтижені дұрыс басқаруға үйретеді. Ендеше, жастарға қаржылық сауаттылықты үйрету – олардың жеке болашағына ғана емес, елдің экономикалық мәдениетіне де жасалған маңызды инвестиция.

Г.Тұрлыбекова