Инклюзия – тең мүмкіндіктер кеңістігі

Қазіргі қоғамда білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі – инклюзивті білім беруді дамыту. Инклюзия – бұл ерекше білім беруді қажет ететін балаларды жалпы білім беру ортасына енгізу ғана емес, әрбір баланың жеке ерекшелігін ескеріп, тең мүмкіндіктер жасау. Инклюзивті орта қалыптастыру – тек педагогтардың емес, ата-аналардың, қоғамның, мемлекеттік құрылымдардың бірлескен жұмысының нәтижесі. Осы тұрғыдан алғанда, инклюзия мәселесіне мамандар ерекше мән береді.

Инклюзия – барлық балаларды кемсітусіз, бір ортада білім алуға мүмкіндік беретін жүйе. Ерекше білім беруді қажет ететін балалар қатарластарының ортасында болған кезде олардың әлеуметтік бейімделуі жақсарады, қарым-қатынас дағдылары дамиды, өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінеді. Сонымен қатар, қалыпты дамып келе жатқан балалар да мейірімділікке, төзімділікке, өзгелерді қабылдауға үйренеді. Бұл болашақта қоғамдағы әлеуметтік үйлесімділікті нығайтуға ықпал етеді.

Маман ретінде айтар болсам, инклюзивті білім беру – тек ерекше балалар үшін ғана емес, барлық бала үшін тиімді жүйе. Себебі инклюзия жағдайында әр оқушының қабілеті мен мүмкіндігі ескеріліп, жеке білім беру бағыты құрылады. Бұл білім сапасының артуына, оқушылардың қызығушылығының жоғарылауына мүмкіндік береді.

Инклюзивті білім берудің негізгі қағидаттары

Инклюзивті білім берудің бірнеше негізгі қағидаттары бар. Біріншіден, тең қолжетімділік. Әрбір бала сапалы білім алуға тең құқықты болуы тиіс. Екіншіден, дараландыру. Баланың мүмкіндігі мен қажеттілігіне қарай оқу бағдарламасы бейімделуі керек. Үшіншіден, қолдау көрсету. Педагогтар, психологтар, логопедтер, дефектологтар бірлесіп жұмыс жүргізуі қажет. Төртіншіден, қауіпсіз және қолайлы орта қалыптастыру. Мектептерде пандустар, арнайы құралдар, бейімделген кабинеттер болуы маңызды.

Инклюзивті білім беру тиімді болуы үшін мектеп ұжымының дайын болуы аса маңызды. Педагогтар тек пәнді үйретіп қана қоймай, балалардың психологиялық ерекшеліктерін түсіне білуі қажет. Мұғалімдерге арнайы курстар, біліктілікті арттыру бағдарламалары ұйымдастырылуы тиіс. Бұл инклюзивті білім берудің сапасын арттыруға көмектеседі.

Инклюзивті білім беруде мұғалімнің рөлі ерекше. Мұғалім – балалар арасындағы қарым-қатынасты реттеуші, қолдаушы, бағыт беруші тұлға. Ол сыныпта жағымды психологиялық ахуал қалыптастырып, барлық оқушының белсенді қатысуына жағдай жасауы керек. Ерекше білім беруді қажет ететін балаларға тапсырмаларды жеңілдетіп беру, визуалды материалдарды пайдалану, жұптық және топтық жұмыстар ұйымдастыру тиімді әдістердің бірі болып табылады. Мұғалім ата-анамен тығыз байланыста болуы қажет. Баланың дамуындағы өзгерістерді бақылап, ата-анамен бірлескен жұмыс жүргізу маңызды. Мұндай ынтымақтастық баланың жетістігіне оң әсер етеді.

Ата-ананың қолдауы

Инклюзивті білім беру ата-ананың қолдауынсыз толық жүзеге аспайды. Ата-аналар балаларын түсіністікпен қабылдап, олардың мүмкіндігін дамытуға көмектесуі қажет. Кей жағдайда ата-аналар инклюзияға күмәнмен қарайды. Бұл – ақпараттың жеткіліксіздігінен туындайтын мәселе. Сондықтан мектептерде ата-аналарға арналған түсіндіру жұмыстары, семинарлар, кездесулер өткізу маңызды.

Ерекше балалардың ата-аналары үшін психологиялық қолдау да қажет. Олар баласының дамуына алаңдайды, қоғамдағы көзқарастан қорқады. Мұндай жағдайда мамандар ата-аналарға кеңес беріп, сенім қалыптастыруы тиіс. Қолдау болған жерде нәтиже де болады.

Инклюзивті орта қалыптастыру

Инклюзивті орта тек сыныппен шектелмейді. Мектептің барлық кеңістігі балаларға қолайлы болуы керек. Мысалы, пандустар, кең есіктер, тактильді белгілер, арнайы парталар, дыбыстық және визуалды материалдар – инклюзивті ортаның маңызды элементтері. Сонымен қатар, мектеп ішінде достық қарым-қатынас қалыптастыру маңызды. Балалар бір-біріне көмектесіп, сыйластық танытуы қажет.

Сыныпта түрлі ойындар, бірлескен жобалар ұйымдастыру арқылы балалардың өзара байланысын нығайтуға болады. Мұндай жұмыстар инклюзияның тиімділігін арттырады. Балалар бір-бірін жақын танып, түсінуге үйренеді.

Қиындықтар мен шешу жолдары

Инклюзивті білім беруде белгілі бір қиындықтар кездеседі. Олардың қатарында мамандардың жетіспеушілігі, материалдық базаның жеткіліксіздігі, педагогтардың дайындық деңгейінің әртүрлілігі бар. Сонымен қатар, қоғамдағы түсіністік деңгейі де әркелкі. Кейбір ата-аналар ерекше балалардың сыныпта оқуына қарсы болуы мүмкін.

Бұл мәселелерді шешу үшін кешенді жұмыс қажет. Біріншіден, мұғалімдердің біліктілігін арттыру маңызды. Екіншіден, мектептерді қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету керек. Үшіншіден, қоғамда инклюзия туралы ақпараттық жұмыстар жүргізу қажет. Бұқаралық ақпарат құралдары, әлеуметтік желілер арқылы түсіндіру жұмыстарын жүргізу тиімді.

Инклюзияның болашағы

Инклюзивті білім беру – болашақтың талабы. Қазіргі таңда көптеген мектептер инклюзивті бағытта жұмыс жүргізуде. Бұл – қоғамның дамуының көрсеткіші. Инклюзия арқылы біз барлығына тең мүмкіндік беретін орта қалыптастырамыз. Мұндай қоғамда әр адам өзін бағалы сезінеді.

Маман ретінде айтарым, инклюзия – қайырымдылық емес, бұл – құқық. Әрбір бала білім алуға, қоғамда өмір сүруге, өз қабілетін дамытуға құқылы. Сондықтан инклюзивті білім беруді дамыту – барлығымыздың ортақ міндетіміз.

Инклюзия – адамгершілікке негізделген маңызды бағыт. Ол балаларды біріктіреді, қоғамды мейірімді етеді, тең мүмкіндіктер қалыптастырады. Инклюзивті білім беру арқылы біз әр баланың әлеуетін ашып, олардың қоғамға бейімделуіне жағдай жасаймыз. Инклюзияны дамыту – ұзақ процесс. Бірақ жүйелі жұмыс, мамандардың кәсібилігі, ата-ананың қолдауы және қоғамның түсіністігі арқылы бұл бағыт табысты жүзеге асады. Ең бастысы – әр балаға сеніммен қарап, оның мүмкіндігін шектеу емес, дамыту. Сонда ғана біз шынайы инклюзивті қоғам құра аламыз.

Айман Зинулла, Арнайы және инклюзивті білім беру орталығының маманы